|
ÖĞRENİLMİŞ
ÇARESİZLİK
Boğma ve dikenli tasmaların köpeklerde kullanımının fiziksel
olarak zararlı olduğu bilinmektedir. Bunların dışında bu tasmaların
köpek eğitimini ve negatif pekiştirmenin nasıl çalıştığını
ve nasıl uygulanması gerektiğini bilmeyenler tarafından kullanılması
köpeğin öğrenilmiş çaresizlik içinde olmasına neden olur.
Öğrenilmiş çaresizlik olumsuz davranışlardan kaçınma çabası
yokluğuyla tanımlanan bir öğrenilmiş davranış yapısı; Seligman'ın,
bireyin kontrol edemediği olumsuz olaylara maruz kalmasıyla
ortaya çıkan çaresizlik duygusu ve motivasyonsuzluk için kullandığı
bir terimdir.
Martin Seligman üç ayrı grup köpek ile laboratuvarda bir çalışma
yapmıştır. Birinci grup köpekler kaçmaya eğitilmiş köpekler,
ikinci grup çaresiz köpekler, üçüncü grupda kontrol grubu
köpekler olarak ayrılmıştır. Bu üç grup köpeğe de aynı sayıda
elektrik şoku uygulanmıştır. Birinci grup olan kaçmaya eğitilmiş
köpekler şok verilirken serbest bırakılmışlardır. Bu gruptaki
köpekler belli bir şoktan sonra kaçıp kurtulabilmişlerdir.
İkinci grupdaki çaresiz köpekler ise bulundukları alanda kaçamayacakları
şekilde tutulmuş ve elektrik şoklarının hepsine maruz bırakılmışlardır.
Üçüncü grup kontrol köpekleri ise bulundukları kutu içinde
bir uyarıcı (ışık) verilerek şok geldiğinde bir mandala basarak
şoku durdurmaları öğretilmiştir. Daha sonra her grup köpeğe,
köpekleri hiçbir şekilde tutmadan serbest olarak bırakıp elektrik
şoku verilmiştir. Sonuç olarak birinci grup kaçmaya eğitilmiş
köpekler kaçarak kendilerini şoktan kurtarmışlardır. Üçüncü
kontrol grubu köpeklerde mandala basarak gene şokdan kurtulmuşlardır.
Fakat ikinci grup çaresiz köpeklerin büyük çoğunluğu kaçma
imkanları olduğu halde kaçmayıp şoka maruz kalmışlardır.
Boğma ve dikenli tasmalar genellikle köpek sahipleri tarafından
köpekleri tasmayı çektiği için kullanılmaktadır. Köpek sahipleri,
köpeklerinin tasmayı çekmemesini sağlamaları için bunu onlara
öğretmeleri gerekir. Fakat nasıl öğreteceklerini bilmeyen
köpek sahipleri bu tasmaları köpeklerine takarak köpeklerinin
tasmayı çekmiyeceklerini umarlar. Bazı köpekler boyunları
acıdığı ve boğuldukları için tasmayı çekmeyi yavaşlatırlar
ama gene de çekmeye devam ederler. Bu köpekden köpeğe değişen
şiddetlerde olur ve köpek bu tasma boynuna takılıyken boynuna
batan ve sıkan bu tasma yüzünden acı çeker. Bu acı ve boğmanın
etkisinden kurtulması öğretilmeyen bu köpekler Seligman'ın
deneyindeki çaresiz köpekleri gibi bu acıyla yaşamayı öğrenirler
ve tasmayı çekmeye devam ederler. Fakat bu köpeklere gene
Seligman'ın deneyindeki kontrol köpekleri gibi tasmayı çekmeyince
bu acıdan kurtulacakları öğretilse köpekler tasmayı etkisinden
kurtulmak için çekmeyi bırakırlar. Bunu yapabilmek için de
negatif pekiştirmenin nasıl uygulandığını bilmek ve tecrübeli
olmak gerekir. Amatör kişilerin bunu yapmaları köpeğe zarar
verecektir.
Köpek eğitiminde negatif pekiştirme ve cezaların yanlış kullanımının
olumsuz yan etkileri vardır. Depresyon, dikkat artımı ve akıldışı
korku(hypervigilance), anhedoni (haz verici duygular uyandıran
etkinliklerden haz alma yetisinin kaybetme.), en ufak tahrikde
saldırganlık gibi. Bilinçsizce ve sık uygulanan cezada, köpek
cezanın ne zaman geleceğini tahmin edemez, niçin uygulandığını
algılayamaz ve bu durumda yukarıda anlatılan yan etkiler ve
öğrenilmiş çaresizlik görülebilir.
|
